Żmija zygzakowata (Vipera berus) jest jedynym jadowitym wężem występującym naturalnie w Polsce. Budzi lęk, ale jej zła sława jest mocno przesadzona. Żmija nie poluje na ludzi, nie ściga ich i nie atakuje bez powodu. Najczęściej próbuje pozostać niezauważona albo uciec. Do ukąszenia dochodzi zwykle wtedy, gdy zostanie nadepnięta, przyciśnięta, schwytana lub pozbawiona możliwości odwrotu.

Spotkanie ze żmiją w lesie, na działce czy w ogrodzie wymaga ostrożności, ale nie powinno wywoływać paniki. Warto natomiast wiedzieć, jak rozpoznać tego gada, czym różni się od niejadowitych węży i co zrobić, jeśli mimo wszystko dojdzie do ukąszenia.

Jak wygląda żmija zygzakowata?

Żmija zygzakowata ma stosunkowo krótkie, krępe ciało, zazwyczaj osiągające od 50 do 80 cm długości. Wyjątkowo spotyka się większe osobniki, mierzące około 90 cm. Samice są zwykle dłuższe i masywniejsze od samców.

Najbardziej charakterystycznym elementem ubarwienia jest ciemny zygzak biegnący wzdłuż grzbietu, nazywany niekiedy wstęgą kainową. Na głowie mogą być widoczne ciemne plamy przypominające literę X, V lub Y. Sama głowa jest dość szeroka i wyraźnie oddzielona od szyi, natomiast źrenice mają pionowy, szczelinowaty kształt.

Nie każda żmija wygląda jednak tak samo. W Polsce można spotkać osobniki:

• srebrzystoszare lub popielate,
• brązowe i rudobrązowe,
• miedziane,
• oliwkowe,
• niemal całkowicie czarne.

U czarnej odmiany barwnej, określanej jako melanistyczna, zygzak może być praktycznie niewidoczny. Dlatego brak zygzaka nie oznacza automatycznie, że napotkany wąż nie jest żmiją. Z kolei niektóre niejadowite gady mają na grzbiecie plamy, które z daleka mogą przypominać charakterystyczny wzór żmii.

Nie warto podchodzić do węża tylko po to, aby sprawdzić kształt jego źrenic lub dokładnie obejrzeć głowę. Najbezpieczniej zachować dystans i pozwolić zwierzęciu się oddalić.

Żmija, zaskroniec czy padalec – jak je odróżnić?

Żmija zygzakowata bywa mylona przede wszystkim z zaskrońcem, gniewoszem plamistym oraz padalcem. Pomyłki kończą się czasem tragicznie dla zupełnie niegroźnych i chronionych zwierząt.

Zaskroniec zwyczajny jest zazwyczaj dłuższy i smuklejszy od żmii. Jego najbardziej rozpoznawalną cechą są dwie jasne, białe, kremowe lub żółtawe plamy znajdujące się po bokach głowy, „za skroniami”. Ma okrągłe źrenice i nie posiada jednego, wyraźnego zygzaka biegnącego przez cały grzbiet. Jest niejadowity i nie stanowi zagrożenia dla człowieka. Więcej cech tego gatunku opisuje artykuł zaskroniec – opis, występowanie i rozpoznawanie.

Gniewosz plamisty może mieć na grzbiecie dwa rzędy ciemnych plamek, które z daleka zlewają się w nieregularny wzór. Jego ciało jest jednak smuklejsze, głowa słabiej oddzielona od tułowia, a źrenice są okrągłe. Gniewosz również nie jest jadowity.

Jeszcze częściej ofiarą pomyłki pada padalec zwyczajny. Choć przypomina niewielkiego węża, w rzeczywistości jest beznogą jaszczurką. Ma małą, słabo wyodrębnioną głowę, gładkie i lśniące łuski oraz ruchome powieki, dzięki którym może zamykać oczy. Więcej informacji o tym niezwykłym gadzie można znaleźć w artykule jakie jaszczurki żyją w Polsce.

Trójkątny kształt głowy nie powinien być jedynym kryterium rozpoznania. Przestraszony zaskroniec lub gniewosz może spłaszczyć głowę, przez co zaczyna ona przypominać głowę żmii.

Gdzie występuje żmija zygzakowata?

Żmija zygzakowata występuje na terenie całej Polski, zarówno na nizinach, jak i w górach. Najlepiej czuje się w miejscach, w których ma jednocześnie dostęp do słońca, kryjówek i pożywienia. Można ją spotkać na obrzeżach lasów, polanach, wrzosowiskach, torfowiskach, wilgotnych łąkach, nasypach kolejowych oraz wśród kamieni i korzeni drzew.

W ogrodzie może wybrać:

• stertę drewna opałowego,
• nieużywany kompostownik,
• stos kamieni lub desek,
• gęste zarośla,
• przestrzeń pod tarasem albo altaną,
• nasłonecznioną skarpę,
• wysoką trawę przy granicy działki.

Żmije są zmiennocieplne, dlatego chętnie wygrzewają się na słońcu. Nie oznacza to jednak, że lubią wyłącznie upał. Podczas najgorętszej części dnia często chronią się w cieniu, pod kamieniami lub w norach. Najłatwiej zauważyć je wiosną oraz w ciepłe poranki, gdy podnoszą temperaturę ciała po chłodnej nocy.

Zimą żmije zapadają w odrętwienie. Wykorzystują do tego nory gryzoni, szczeliny skalne, przestrzenie między korzeniami i inne kryjówki, do których nie dociera silny mróz.

Czym żywi się żmija zygzakowata?

Podstawę diety dorosłych żmij stanowią niewielkie ssaki, między innymi myszy, norniki i ryjówki. Polują również na żaby, jaszczurki, a sporadycznie na pisklęta ptaków. Młode osobniki zjadają także owady, dżdżownice oraz młode płazy.

Z tego punktu widzenia żmija zygzakowata jest pożytecznym elementem ekosystemu. Ogranicza liczebność gryzoni, które mogą niszczyć rośliny, wyjadać nasiona i uszkadzać zapasy. Sama również stanowi pokarm dla niektórych drapieżników.

Jad służy żmii przede wszystkim do zdobywania pożywienia, a nie do walki z człowiekiem. Jego wytworzenie wymaga energii, dlatego gad nie chce marnować go na zwierzę, którego nie jest w stanie zjeść.

Czy żmija zygzakowata atakuje człowieka?

Żmija zygzakowata nie jest agresywna w potocznym znaczeniu tego słowa. Gdy wyczuje drgania ziemi wywołane krokami, zazwyczaj próbuje się ukryć. Jeśli pozostaje nieruchoma, liczy na swoje maskujące ubarwienie. Dopiero osaczona może zacząć syczeć i przyjąć pozycję obronną.

Do ukąszeń dochodzi najczęściej, gdy człowiek:

• przypadkowo nadepnie na węża,
• sięgnie ręką pod kamień, deskę lub do wysokiej trawy,
• próbuje żmiję złapać albo przenieść,
• drażni ją patykiem,
• próbuje wykonać zdjęcie z bardzo małej odległości.

Żmija zygzakowata nie skacze i nie ściga człowieka. Może jednak wykonać szybki ruch przednią częścią ciała, jeśli zagrożenie znajdzie się w jej bezpośrednim zasięgu.

Czy ukąszenie żmii jest niebezpieczne?

Ukąszenia zdarzają się rzadko, ale każde podejrzenie ukąszenia przez żmiję wymaga pilnego kontaktu z lekarzem. Nie wolno zakładać, że skoro poszkodowany początkowo czuje się dobrze, nie potrzebuje pomocy.

W miejscu ukąszenia zazwyczaj można zauważyć dwa niewielkie ślady po zębach jadowych, choć czasami widoczny jest tylko jeden punkt. Początkowe objawy to najczęściej ból, pieczenie, zaczerwienienie i stopniowo powiększający się obrzęk. Mogą pojawić się również zasinienie oraz pęcherze.

Przy poważniejszym zatruciu występują między innymi:

• osłabienie i senność,
• nudności lub wymioty,
• bóle brzucha,
• zawroty głowy,
• przyspieszone bicie serca,
• spadek ciśnienia,
• duszność,
• zaburzenia świadomości.

Szczególnie narażone na ciężki przebieg są dzieci, osoby starsze, osoby z chorobami przewlekłymi oraz uczulone na składniki jadu. Znaczenie ma również miejsce ukąszenia, ilość wprowadzonego jadu i ogólny stan poszkodowanego.

Czym jest suche ukąszenie?

Nie każde ukąszenie oznacza wstrzyknięcie jadu. Szacuje się, że około 30–60% ukąszeń może być tzw. ukąszeniami suchymi, podczas których żmija nie wprowadza toksyny. Nie da się jednak stwierdzić tego samodzielnie bez obserwacji medycznej. Objawy mogą pojawić się z opóźnieniem, dlatego nawet pozornie niegroźne ukąszenie wymaga konsultacji w szpitalu.

Pierwsza pomoc po ukąszeniu żmii

Najważniejsze jest zachowanie spokoju i ograniczenie ruchu. Wysiłek i szybkie przemieszczanie się mogą przyspieszyć rozchodzenie się jadu w organizmie.

Po ukąszeniu należy:

1. Oddalić się od węża i zadbać, aby nie ukąsił ponownie.
2. Zadzwonić pod numer 112 lub jak najszybciej zorganizować transport poszkodowanego do szpitala.
3. Posadzić albo położyć poszkodowanego i ograniczyć jego ruch.
4. Unieruchomić ukąszoną kończynę podobnie jak przy złamaniu.
5. Zdjąć pierścionki, bransoletki, zegarek lub ciasne obuwie, zanim pojawi się silny obrzęk.
6. Delikatnie przemyć skórę wodą z mydłem i osłonić ranę czystym opatrunkiem.
7. Obserwować oddech i stan świadomości do czasu przyjazdu pomocy.

Jeśli jest taka możliwość, można zapamiętać wygląd gada albo zrobić zdjęcie z bezpiecznej odległości. Nie należy łapać ani zabijać żmii w celu pokazania jej lekarzowi. W Polsce jest tylko jeden rodzimy jadowity wąż, dlatego dostarczenie zwierzęcia do szpitala nie jest potrzebne.

Czego nie robić po ukąszeniu?

Rany nie wolno nacinać, przypalać ani pocierać. Nie należy wysysać jadu ustami, przykładać lodu bezpośrednio do skóry ani stosować domowych „odtrutek”. Nie zakłada się również ciasnej opaski uciskowej odcinającej dopływ krwi, ponieważ może ona pogłębić uszkodzenie tkanek.

Poszkodowany nie powinien pić alkoholu ani przyjmować leków na własną rękę. Nie należy także zmuszać go do szybkiego marszu do samochodu. Jeśli pomoc musi dotrzeć z większej odległości, najlepiej pozostawić ukąszoną osobę w spoczynku i dokładnie przekazać służbom jej lokalizację.

Co zrobić, gdy żmija zygzakowata pojawi się w ogrodzie?

Przede wszystkim trzeba zachować kilka metrów odległości, zabrać z tego miejsca dzieci oraz zwierzęta domowe i umożliwić żmii swobodne odejście. Nie należy jej zaganiać do kąta, podnosić łopatą ani próbować łapać do wiadra.

Jeżeli gad znajduje się na otwartej przestrzeni, zazwyczaj sam opuści ogród. Gdy wejdzie do budynku, nie może się wydostać lub regularnie pojawia się w bezpośrednim sąsiedztwie domu, warto skontaktować się ze strażą miejską, gminną, strażą pożarną albo specjalistą zajmującym się bezpiecznym odławianiem gadów.

Żmija zygzakowata podlega w Polsce częściowej ochronie gatunkowej. Nie wolno jej umyślnie zabijać, okaleczać, chwytać ani samodzielnie przenosić w inne miejsce.

Jak ograniczyć ryzyko spotkania żmii na działce?

Nie istnieje środek, który zagwarantuje, że żmija zygzakowata nigdy nie pojawi się w ogrodzie. Można jednak sprawić, że najbliższe otoczenie domu stanie się dla niej mniej atrakcyjne.

Warto regularnie kosić trawę przy ścieżkach, tarasie, placu zabaw i wejściu do budynku. Sterty desek, blach, kamieni oraz gałęzi najlepiej przechowywać z dala od domu. Drewno opałowe powinno być ułożone na podwyższeniu, a szczeliny pod schodami, tarasem i budynkami gospodarczymi należy zabezpieczyć.

Podczas prac przy kompostowniku, przenoszenia drewna albo usuwania gęstych zarośli dobrze jest nosić wysokie, pełne obuwie i grube rękawice. Nie powinno się wkładać dłoni w niewidoczne szczeliny. Najpierw można poruszyć roślinność długimi grabiami i dać ukrytemu zwierzęciu czas na ucieczkę.

Nie trzeba przy tym zamieniać całej działki w krótko przystrzyżony, pozbawiony życia teren. Zrównoważony ogród może mieć dzikie zakątki przyjazne zwierzętom, ale miejsca intensywnie użytkowane przez domowników powinny pozostać przejrzyste i uporządkowane.

Ciekawostki o żmii zygzakowatej

Żmija zygzakowata należy do gadów żyworodnych. Zarodki rozwijają się w błonach jajowych wewnątrz ciała samicy, a młode przychodzą na świat zwykle pod koniec lata. Są samodzielne od chwili narodzin i od razu posiadają jad.

Wiosną samce odbywają widowiskowe walki godowe, czasami nazywane „tańcem żmij”. Unoszą przednie części ciała, oplatają się i próbują przycisnąć przeciwnika do ziemi. Nie jest to walka na śmierć i życie – samce zwykle nie kąsają się wzajemnie.

Żmije dobrze wyczuwają drgania podłoża, natomiast ich słuch nie działa tak jak u człowieka. Nie mają zewnętrznych otworów usznych. Wysuwany, rozdwojony język służy im do zbierania cząsteczek zapachowych z otoczenia i przekazywania ich do narządu Jacobsona znajdującego się w jamie gębowej.

Żmija zygzakowata – potrzebna ostrożność, nie panika

Żmija zygzakowata jest jadowita i nie wolno lekceważyć jej ukąszenia, ale nie jest potworem czyhającym na ogrodnika. To płochliwy, chroniony gad, który pełni ważną funkcję w przyrodzie, między innymi ograniczając populację drobnych gryzoni.

Najlepszą ochroną pozostają pełne buty, ostrożność podczas pracy w zaroślach oraz pozostawienie napotkanemu wężowi drogi ucieczki. A jeśli dojdzie do ukąszenia, najważniejsze są spokój, unieruchomienie kończyny i szybkie wezwanie pomocy medycznej.